Question 1

Voordelen van een duurzaam monument

Accepted Answer

Er zijn verschillende voordelen van het verduurzamen van een monument.
Meer comfort
Lagere energierekening
Toekomstbestendig monument
Hogere pandwaarde
Beter voor het milieu

Question 2

Uitdagingen bij het verduurzamen van monumenten

Accepted Answer

Het inpassen van energiebesparende maatregelen in monumentale panden kan best een puzzel zijn. Er liggen namelijk restricties op het verbouwen en veranderen van het pand. Daarnaast is het vaak een uitdaging om de oude constructie en gebouwonderdelen zo te verduurzamen dat er geen vochtproblemen ontstaan of het uiterlijk te veel wordt aangepast. Het vereist daarom maatwerk en gespecialiseerd advies.
Veelvoorkomende problemen waar monumenteneigenaren mee te maken hebben bij het verduurzamen zijn:
Veel warmteverlies door ongeïsoleerde gebouwdelen.
Naden en kieren zorgen voor natuurlijke ventilatie. Dit is goed voor het afvoeren van vocht en zo ook het voorkomen van vochtproblemen. Maar met het afvoeren van vochtige lucht verdwijnt ook een deel van de warmte en kan tocht worden ervaren.
Door de historische bouwmaterialen en het belang van een bijpassend binnenklimaat is het lastig om een monument stap voor stap te verduurzamen. Een integraal plan is belangrijk om het binnenklimaat gezond en geschikt te houden voor de materialen waaruit het pand bestaat.
Bij monumentale panden kan het zijn dat er veel oud leidingwerk en oude cv systemen aanwezig zijn. Dit kan het (extra) lastig maken de stap richting aardgasvrij te maken.
Restricties op de verbouwingen die uitgevoerd kunnen worden (aan de constructie maar ook afwerking). Denk hierbij aan behoud van uiterlijke kenmerken van gevel, dak, glas, maar ook inpandige kenmerken
Voor Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten geldt dat het hele pand beschermd is. Dus de binnenzijde en buitenzijde mogen niet zomaar worden veranderd of aangepast. Dit beperkt de mogelijkheden.
Voor gebouwen zonder monumentale status maar wel met beschermd stads- of dorpsgezicht gelden veelal regels voor het aanpassen van het aangezicht. Onderdelen van het pand die zichtbaar zijn vanaf de openbare ruimte zijn vaak beschermd. De binnenkant van het pand is niet beschermd.
Wet- en regelgeving verschilt per gemeente en er gelden dus geen algemene regels. Onderzoek en overleg met monumentenzorg zijn daarom extra belangrijk.
Vochthuishouding
Monumenten hebben vaak een speciale vochthuishouding. De oude en traditionele materialen en constructies die in het pand aanwezig zijn nemen gemakkelijk vocht op, wat ze ook weer kwijt moeten kunnen. Dit in combinatie met bovengemiddeld veel ventilatie (of beter gezegd infiltratie) via naden en kieren voorkomt vocht- en condensatieproblemen. De gebouwen ‘ademen’ als het ware. Om de panden goed te isoleren zijn vaak grote veranderingen nodig. Dit kan ingrijpend effect hebben op het ‘ademend vermogen’ van het pand met de risico’s van dien. Daarom is het belangrijk om isolatie en ventilatie als geheel te benaderen.

Question 3

Aandachtspunten bij verduurzamen van monumenten

Accepted Answer

Ook voor monumentale en andere beschermde panden geldt bij het energiezuinig maken: eerst energieverbruik verminderen en daarna kijken naar de mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie. De volgorde van maatregelen is daarin heel vergelijkbaar met niet-monumentale panden. U begint met goede isolatie van de elementen van de schil (vloer, muren, glaswerk en dak) in combinatie met goede naad- en kierdichting. Daarbij moet worden gedacht aan een goede ventilatie-oplossing om voldoende frisse lucht te laten circuleren en vocht goed te kunnen afvoeren.
Compleet plan noodzakelijk
Het is belangrijk om het vraagstuk als totaalplaatje te zien en daar goed advies op in te winnen van een monumentenspecialist. Waar nieuwere of meer standaard gebouwen vaak stap voor stap aan de slag kunnen gaan, is dat bij monumenten minder aan te raden.
Een monument verduurzamen vraagt om een ervaringsdeskundige en een slim plan van aanpak rondom isolatie en ventilatie. Dat komt omdat monumentale panden gevoelig zijn voor vochtproblemen in de historische materialen. Daarbij hebben monumentale panden vaak veel naden en kieren, waardoor vocht op een natuurlijke manier weg kan. Door beter te isoleren en goede naad- en kierdichting
 toe te passen, verdwijnt die eigenschap. Als er dan niet voldoende geventileerd wordt, kunnen vochtproblemen zoals schimmels en houtrot ontstaan.
Na energiebesparende maatregelen zoals goede isolatie en ventilatie is de volgende stap duurzame energie opwekken door zonne-energie. Als laatste is het belangrijk te kijken naar het vervangen van aardgas met een duurzaam alternatief.
Kies voor natuurlijke momenten
Het is slim om met energiebesparende maatregelen aan de slag te gaan als u een restauratie of onderhoudsbeurt voor het monument op de planning heeft staan. De geplande ingrepen kunnen dan op de juiste manier gecombineerd worden met bijvoorbeeld isolatie. Zo zorgt u ervoor dat het monument toekomstbestendiger wordt terwijl u ook met kosten slim bezig bent.
Betrek de afdeling monumentenzorg van de gemeente
De gemeente is het eerste aanspreekpunt voor het verduurzamen van een monument of pand met beschermd stads- of dorpsgezicht. Om zeker te zijn van de mogelijkheden voor uw pand en de regels die daarbij gelden, kunt u het beste contact opnemen met de afdeling monumentenzorg van de gemeente.
Bij alle stappen komen er bij monumenten specifieke bouwkundige beperkingen en uitdagingen kijken. Daarnaast verschillen per gemeente de gestelde voorwaarden, regels en mogelijke beperkingen bij het verduurzamen van een monument. Gemeenten hebben vaak hun eigen richtlijnen voor onderhoudsplannen of restauratieplannen. Deze kunnen u helpen bij het maken van juiste keuzes met betrekking tot materiaal en technieken. Daarom is het verstandig om in een vroeg stadium de afdeling monumentenzorg van uw gemeente te betrekken bij de wensen en plannen die u heeft. Zij kunnen dan vanaf een vroeg stadium goed met u meedenken.

Question 4

Isolatie

Accepted Answer

Bij monumenten zijn vaak (nog) geen energiebesparende maatregelen zoals isolatie toegepast. De geval, het dak en de vloer houden warmte vaak slecht binnen en muren en vloeren voelen koud aan. Ook kan er een oncomfortabel gevoel van tocht zijn. Bij de isolatie van monumentale panden moeten regels rondom monumentenzorg gevolgd worden waarbij het historische karakter van het gebouw gehandhaafd moeten blijven. Dat geldt bij monumenten voor de binnenzijde en de buitenzijde van het pand. Bij gebouwen zonder monumentale status in een beschermd stads- of dorpsgezicht is het alleen de buitenzijde van het pand. Een nieuwe gevel tegen de buitenmuur metselen is simpelweg geen optie omdat het pand volledig van karakter zal veranderen. Het is noodzaak om daar rekening mee te houden en dit te voorkomen.
De belangrijkste uitgangspunten voor de omgang met monumenten zijn:
Niet teveel, maar effectief ingrijpen
Hergebruik originele materialen
Herstel originele eigenschappen
Maatregelen die terug te draaien zijn
Deze richtlijnen geven richting aan de mogelijke isolatiemaatregelen van vloer, gevel, glas en dak. De mogelijkheden per pand zullen verschillen. Een goed overzicht van eventuele mogelijke maatregelen vindt u op de pagina Energie Besparen
. Er zijn verschillende aandachtspunten om rekening mee te houden:
Algemeen
De meeste warmte in monumentale panden gaat over het algemeen verloren via het dak en de kozijnen en ramen. Bij vrijstaande monumenten gaat ook veel warmte verloren via de gevels. Daarnaast gaat een groot deel van de warmte verloren via de natuurlijke ventilatie/infiltratie van het pand. Hierbij is in het belang van de gezondheid van de gebruikers en het gebouw dat er toch voldoende verse droge lucht wordt aangevoerd en de vochtige vuile lucht wordt afgevoerd.
Door te werken met damp-open isolatiematerialen wordt voorkomen dat vocht gevangen kan worden in de verschillende constructieonderdelen. Kennis van de eigenschappen van de constructie is erg belangrijk. Dit voorkomt problemen zoals houtrot, roest en schimmelvorming veroorzaakt door vocht.
Bij het isoleren van een monument moet maximaal rekening worden gehouden met het behoud van de monumentale waarden.
Dakisolatie
Goed kunnen blijven ventileren van dakconstructies met bijzondere dakbedekkingen zoals leien, zink, koper en riet is erg belangrijk. Laat door een specialist onderzoek doen naar het ventileren van uw dakconstructies.
Bij isolatie vanaf de buitenzijde is vaak beperkte verhoging van het dak bij monumentale panden mogelijk. Om een zo goed mogelijk effect te bereiken, is het verstandig om te kiezen voor isolatiemateriaal met een zo hoog mogelijke warmteweerstand om de isolerende werking te optimaliseren.
Een goed alternatief op dakisolatie vanaf de binnen- of buitenzijde is zoldervloerisolatie. Dit is minder ingrijpend en kan een slim alternatief zijn als de zolder niet wordt gebruikt als woon- of werkruimte.
Gevelisolatie
Bij monumentale panden is spouwmuur- of buitengevelisolatie vaak niet mogelijk. Isolatie vanaf de binnenzijde is de alternatieve optie. Hierbij moet goed gekeken worden naar het voorkomen van vochtproblemen en eventueel historische afwerkingen. Daarnaast is het bij het isoleren van de gevel belangrijk om koudebruggen te voorkomen. Deze kunnen zorgen voor plaatselijke condensatie, wat kan leiden tot houtrot in balken of gevelankers die gaan roesten.
Bij isolatie van de gevel vanaf de binnenzijde wordt binnenruimte verminderd. Het is slim om te kiezen voor isolatiemateriaal met de hoogste isolatiewaarde die geschikt is voor uw pand. Zo hoeft u minder dik te isoleren en wordt het verlies van ruimte beperkt.
Bij houten gevels kan het mogelijk zijn om de holtes tussen de binnen- en buitenwand na te isoleren. Het is belangrijk om na te gaat dat de holtes schoon zijn van elementen die koudebruggen en daardoor condensvorming kunnen veroorzaken.
Vloerisolatie
Bij het toepassen van vloerisolatie is het blijven ventileren van de kruipruimte erg belangrijk.
Bij houten vloeren is het belangrijk om dampopen isolatiematerialen te gebruiken zodat het hout kan ademen. Dit voorkomt houtrot. Als een houten vloer wordt ‘ingepakt’ tussen dampdicht isolatiemateriaal en dampdichte vloerbedekking, kan vocht in het hout gevangen worden en vochtproblemen in het hout veroorzaken.
Bij het toepassen van vloerisolatie vanaf de bovenzijde van de vloer (indien de vloer niet een beschermde status heeft), komt de vloer vaak wat omhoog. Dit kan van invloed zijn op (binnen)deuren, kozijnen, of andere aspecten van de woning. Als deze onderdelen monumentaal beschermd zijn, dan mogen hier niet de nodige aanpassingen aan gedaan worden. In dat geval is dus het isoleren van de vloer vanaf de bovenzijde niet mogelijk. Het is dan noodzaak om te zorgen dat de vloer niet te ver omhoog komt.
Isolerend glas en kozijnen
Met isolerend glas kan veel energieverlies bij monumentale panden voorkomen worden. De monumentale waarde van het kozijn, het raam en eventuele detailleringen bepaalt de mogelijkheden voor het raam en verschilt per pand.
Onderzoek het herstellen van de binnen- of buitenluiken en het toepassen van isolerende raamdecoratie. Ook deze maatregelen kunnen een aanzienlijke besparing opleveren.
Monumentenglas is speciaal glas voor monumenten om in kozijnen te laten plaatsen. Het heeft dezelfde karakteristieke uitstraling van het glas, waardoor het aangezicht van het raam niet verandert.
Het is mogelijk om voorzetramen te plaatsen. Dit zorgt voor een laag stilstaande lucht tussen het te behouden originele raam en het voorzetraam. Hiermee wordt een isolerende werking zoals dubbel glas bereikt. Nadeel hiervan is dat het raam, indien dit mogelijk was, niet meer geopend kan worden.
Als kozijnen en/of het glas een beschermde status hebben bij het monument, is vervanging hiervan uitgesloten. De meest voordehand liggende oplossing is dan een voorzetraam- of kozijn.

Question 5

Naad- en kierdichting

Accepted Answer

Bij monumentale panden is het goed dichten van naden en kieren enerzijds het aanpakken van de zwakste schakel, maar daarmee tegelijk het vergroten van het grootste risico: vochtophopingen. Hier moet dus zorgvuldig mee om worden gegaan.
Vaak is de kierdichting rondom ramen en (deur) kozijnen erg beperkt. Hier kan veel winst behaald worden.
Zorg ervoor dat er een gecontroleerde luchtstroom aanwezig is en er eventueel ramen open kunnen. Vaak zijn ooit beweegbare ramen dicht geschilderd of vastgezet. Maak ze weer beweegbaar en maak kieren dicht.
Dicht kieren tussen kozijnen en muren met voor monumenten geschikte materialen zoals kalkmortel, dus nooit met kit of pur. Werk bij het dichten van aansluitingen altijd van binnen naar buiten steeds dampopener.

Question 6

Ventilatie

Accepted Answer

Balansventilatie met warmteterugwinning en vochtsensoren is de beste optie voor een gezond binnenklimaat en energiebesparing. Omdat dit een vrij ingrijpend systeem is wat vooral geschikt is voor dampdichte bouw, is dit lastig te plaatsen in monumenten. Het is echter niet onmogelijk. Bekijk dit voorbeeld van een monument in Deventer
 waarbij balansventilatie met warmteterugwinning is toegepast.
Mechanische ventilatie type C voert lucht en het daarin aanwezig vocht af uit badkamer, wc en keuken. Dit kan een optie zijn om in ieder geval vocht af te voeren. Het plaatsen van roosters in ramen en kozijnen is niet altijd mogelijk bij monumentale panden. Hier moet rekening mee worden gehouden.
Indien er geen balansventilatiesysteem of mechanische ventilatie type C met warmteterugwinning toegepast kan worden, is het belangrijk te realiseren dat ventileren moet blijven gebeuren. Het sterk luchtdicht maken van het pand is dan onwenselijk, omdat het ventilerende vermogen van het pand dan verdwijnt. Beperkte naad- en kierdichting is dan aan te raden.

Question 7

Zonnepanelen

Accepted Answer

Zonnepanelen zijn bij een monumentale status niet altijd toegestaan. Er is altijd een vergunningsaanvraag nodig. Het verschilt per gemeente en per pand wat de mogelijkheden zijn. Een aantal zaken die plaatsing van zonnepanelen of zonnecollectoren vrijwel zeker in de weg staan:
zeer bijzondere monumenten
monumenten met bijzondere daken
monumenten met dakpannen die ook een decoratieve rol spelen
bijzondere dakbedekking zoals riet of leien
Het is een bepaalde gevallen wel mogelijk. Grotere kans op toekenning is als de plaatsing van de panelen wordt voorgesteld op plaatsen die niet zichtbaar zijn vanaf de openbare weg en op daken met een minder waardevolle status zoals bijgebouwen of platte daken. Handige documenten voor zonnepanelen op monumenten:
Groene gids: zonne-energie in historische omgeving
(Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)
Wegwijzer voor eigenaren en huurders: zonne-energie en uw monument
 (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)
Infographic: mogelijkheden voor zonnepanelen op erfgoed
 (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed)
Let op! Lokaal beleid kan afwijken van landelijke richtlijnen.
Zonnedakpannen
Een alternatief op zonnepanelen zijn zonnedakpannen. Deze dakpannen met een eigen geïntegreerde zonnecel veranderen het aangezicht van een pand beperkt. Door deze eigenschap zouden zonnedakpannen een optie kunnen zijn voor uw monument. Het kan echter zijn dat regels die nu in uw gemeente gelden voor het plaatsen van zonnepanelen op het dak van uw monument in de loop der tijd veranderen. In Amsterdam bijvoorbeeld zijn de regels aangepast in het voordeel van monumenteneigenaren. Houd dit goed in de gaten voor uw gemeente.

Question 8

Aardgasvrij verwarmen

Accepted Answer

Er zijn op dit moment drie veelgehoorde oplossingen om een woning te kunnen verwarmen zonder aardgas. Dat zijn:
Elektrisch verwarmen (met bijvoorbeeld een warmtepomp)
Verwarmen met een warmtepomp vereist goede isolatie. Bij monumenten is dit vaak niet praktisch uitvoerbaar. Deze optie wordt dan ook voor de meeste monumenten niet verwacht als het meest voorkomende alternatief.
Aansluiting op een warmtenet
Bij een warmtenet zal de aanvoertemperatuur van het cv-water hoger liggen en is vergaande isolatie minder noodzakelijk. Deze opties zullen voor monumenten meer in de lijn der verwachting liggen. Hierbij is het nog wel afhankelijk van de locatie van het monument. Een warmtenet aanleggen is duur en zal naar verwachting niet worden aangelegd in buitengebieden met weinig woningen.
Gebruik maken van groen gas
Ook bij deze optie is vergaande isolatie niet noodzakelijk. Het is echter nog de vraag hoeveel groen gas er in de toekomst beschikbaar zal zijn.

Inzicht krijgen

Gebouw verbeteringen

Aan de slag

Monumenten

Wat zijn de mogelijkheden, voorwaarden en uitdagingen bij het verduurzamen van een monument?

Stappenplan

Meer informatie

Heeft u een vraag voor ons?